Дүкендегі бүлінген гривнялар: қайсысын қабылдау керек және банкте қалай айырбастауға болады

Дүкен, соның ішінде жеке кәсіпкер, төлем құралы болып қала беретін әрі түпнұсқалығы мен төлемге жарамдылығы күмән тудырмайтын гривня банкноттарын қабылдауға міндетті. Тозу, дақ немесе жыртықтың болуының өзі сатып алушының банкнотын қабылдаудан бас тартуға негіз емес. Қабылданған тозған банкноттарды қайтарым ретінде бермеңіз: оларды түсіммен бірге қызмет көрсететін банкке өткізіңіз. Түпнұсқалығы немесе төлемге жарамдылығы күмән тудырса, сатып алушыға банкке жүгінуді ұсыныңыз.

Банк төлемге жарамды бүлінген гривняларды түпнұсқалығы мен төлемге жарамдылығын еш күмәнсіз анықтай алса, тегін айырбастайды. Күрделі бүлінулерді Украина Ұлттық банкі (УҰБ) зерттеуі керек, ал күйген, күйіп бір-біріне жабысып қалған немесе қауіпті заттармен ластанған банкноттар арнайы тәртіппен қабылданады. Өтемақы бүліну санаты мен қорытындыға байланысты: банкноттың түпнұсқа болуы оның міндетті түрде төлемге жарамды екенін білдірмейді, ал банкноттың бастапқы ауданының 55%-ы сақталуы басқа қажетті белгілер болмаса, айырбастауға кепілдік бермейді.

Кассир банкнотты қабылдар алдында нені тексеруі керек

Алдымен банкноттың төлем құралы болып қала беретінін тексеріңіз. Содан кейін қорғаныш элементтері мен бүлінуін бағалаңыз. Дизайны мен қорғаныш элементтерін тиісті банкнот үлгісімен Украина Ұлттық банкінің «Банкноттар туралы» ресми бетінен салыстырыңыз.

Касса жұмысы үшін мына үш ұғымды ажырату маңызды:

• Төлемге жарамды банкнот — төлем жасауға, шотқа есептеуге және айырбастауға арналған УҰБ өлшемдеріне сай келетін түпнұсқа банкнот. Ол тозған және айналымды жалғастыруға жарамсыз болуы мүмкін. Айналымнан алынған банкнотты айырбастау құқығы оны сатып алу үшін пайдалануға болады дегенді білдірмейді.
• Төлемге жарамсыз банкнот — белгіленген өлшемдерге сай келмейтін түпнұсқа банкнот. Онымен сатып алу ақысын төлеуге болмайды.
• Күмәнді банкнот — түпнұсқалығы немесе төлемге жарамдылығы зерттелуі керек банкнот. Күмәннің болуы оның жалған екенін білдірмейді.

Украина Ұлттық банкінің № 148 ережесінің 21–22-тармақтары шаруашылық субъектілерін барлық номиналдағы қолданыстағы төлемге жарамды банкноттарды, тозғандарын да, түпнұсқалығы мен төлемге жарамдылығына күмән болмаса, қабылдауға міндеттейді. Бұдан бөлек, № 134 қағиданың 10-тармағы заңды тұлғаларды осы қағиданың 8-тармағы 1–4-тармақшаларында аталған тозу белгілері бар банкноттарды қабылдауға тікелей міндеттейді. Банктің әдеттегі тәртіппен қабылдау және айырбастау міндеті 1–10-тармақшаларды қамтиды.

«Айырбастауға» немесе «төлемге жарамсыз» деген жазуы не мөрі бар банкноттарды тауар ақысына қабылдамаңыз. Банкноттың күшін жоюға арналған мұндай белгі кәдімгі жазудан немесе мөр бедерінен өзгеше. Банкноттардың демонстрациялық үлгілері де төлемге жарамсыз. Мұнда есеп айырысуға арналмаған үлгілер айтылып отыр, кәдімгі банкноттың шығарылған жылы не дизайны емес.

Дүкенде гривняның қандай үлгілерін қабылдауға болады

Банкноттың нақты үлгісін тексеріңіз. Басылған жылы өздігінен онымен есеп айырысуға болатынын анықтамайды.

Жеке тұлғаларға арналған мерзімдер дүкеннің қалдықтарды өз шотына өткізу жөніндегі бөлек міндетін алмастырмайды. Кәсіпкер бизнес қаражатының арасынан 2003 жылға дейінгі үлгідегі банкноттарды тапса, банкпен әрекет тәртібін келісуі керек: № 14 қаулыдағы 2003–2007 жылдардағы үлгілердің 1–10 грн банкноттарына арналған мерзім оларға қолданылмайды.

Айналымнан алу мен айырбастаудың аяқталуы — екі бөлек кезең. Айналымнан алынған банкнотпен тауар ақысын төлеуге болмайды, бірақ УҰБ айырбастау өлшемдеріне сай болса, белгіленген мерзім ішінде оны әлі айырбастауға болады. УҰБ белгілеген айырбастау мерзімі аяқталған соң банкнот жарамсыз болады. Банк жарамсыз банкноттарды зерттеуге жібермейді.

Бүліну қабылдау мен айырбастауға қалай әсер етеді

№ 134 қағидада банкноттардың тозуы мен бүлінуінің 17 белгісі бар. Кесте жағдайдың қай рәсімге жататынын анықтауға көмектеседі. Кассир түпнұсқалығын немесе төлемге жарамдылығын сенімді анықтай алмаса, мәселені банк шешуі керек.

Төмендегі жапсыру талаптары УҰБ өлшемдерін сипаттайды. Оларды ақшаны өз бетіңізше жөндеу нұсқаулығы ретінде пайдаланбаңыз: банк аудан мен нөмірлерді тексереді, қажет болса, одан әрі бүлінбеуі үшін банкнотты бекітеді.

Кәдімгі бояу дағы мен арнайы құрылғыдан қалған қорғаныш бояуының салдары әртүрлі. Кассир шығу тегі белгісіз ерітіндінің қайдан пайда болғанын өз бетінше анықтамауы керек. Дақтың сипаты немесе қорғаныш элементтері күмән тудырса, сатып алушыға банкке жүгінуді ұсыныңыз.

Өндірістік ақауы бар банкноттар да Украина Ұлттық банкіне зерттеуге жіберіледі. УҰБ акт жасап, олардың мәртебесін анықтайды. Зерттеу нәтижесінде банкноттар, оның ішінде өндірістік ақауы барлары, төлемге жарамды деп танылса, банк сомасын өтейді.

Ауданның 55%-ына қатысты талап нені білдіреді

Банкноттың бір бөлігі жоғалса, тек ауданы ғана маңызды емес. Банк түпнұсқалығын, бүліну сипатын және сериялық нөмірлерді тексереді. Бір бүтін бөлікке, нөмірлері бар екі бөлікке және нөмірі жоқ екі бөлікке әртүрлі шарттар мен рәсімдер қолданылады.

Сақталған ауданды № 134 қағиданың 1-қосымшасындағы тор арқылы анықтайды. Сәйкес банкнот үлгісінің ұзындығы бойынша 20, ені бойынша 10 торкөз бар — барлығы 200 торкөз. Банкнотты немесе бөліктерін теріс бетін торға қаратып қойып, сақталған жиектері мен бұрыштарын, жыртылған жердің жиектерін және бейнесін сәйкестендіреді. Бөліктер бірінің үстіне бірі түспеуі керек.

Қызметкер толық ашық қалған торкөздер мен ішінара жабылған торкөздерді санап, олардың санын тиісінше H1 және H2 деп белгілейді. Сақталған ауданды пайызбен есептеу формуласы: (200 − H1 − 0,5 × H2) ÷ 2. Нәтиже бүтін санға дейін дөңгелектеледі. Осы қосымшадағы әдіс бойынша банкноттағы тесіктер есепке алынбайды.

Шартты мысал: банкнот 80 торкөзді жаппаса және тағы 20 торкөзді ішінара жапса, есептеу мынадай болады: (200 − 80 − 0,5 × 20) ÷ 2 = 55%. Мұндай аудан ең төменгі өлшемге сай, бірақ басқа қажетті белгілер де болған жағдайда ғана банкнот төлемге жарамды болады. Кассирдің немесе иесінің есебі банк не УҰБ қорытындысын алмастырмайды.

Дүкен кассасындағы тозған гривняларды қабылдау тәртібі

Дүкен иесі кассирдің әрекет ретін бекітіп, түсімді банкке өткізетін қызметкерді тағайындағаны жөн. Бұл — қабылдау ережелерін орындаудың және тозған ақшаны сатып алушыға қайтарым ретінде бермеудің практикалық жолы.

1. Кассир банкнот үлгісінің мәртебесін, түпнұсқалығын және төлемге жарамдылығын тексереді. Қолданыстағы төлемге жарамды банкнотты номиналына шектеусіз қабылдайды.
2. Қабылданған тозған банкноттарды кассир қайтарымға берілетін ақшадан бөлек қояды. Олар алынған түсімнің бөлігі болып қалады.
3. Күмән туындаса, кассир түпнұсқалығын немесе төлемге жарамдылығын банк анықтауы керегін түсіндіріп, сатып алушыға банкке жүгінуді ұсынады.
4. Жауапты қызметкер қабылданған тозған банкноттарды қолма-қол түсіммен бірге қызмет көрсететін банкке өткізеді.
5. Банкноттар зерттеуге қабылданса, қызметкер берілген құжаттарды сақтап, нәтижені алу барысын қадағалайды.

Банктің алып қою ережелері дүкенге сатып алушының банкнотын тәркілеу өкілеттігін бермейді. Банкноттың түпнұсқалығы немесе төлемге жарамдылығы күмән тудырса, дүкен сатып алушыға банкке жүгінуді ұсына алады. Зерттеу жалған екенін растамайынша, сатып алушы жалған банкнот әкелді деп айтпаңыз.

Дүкен бонустық адалдық бағдарламалары мен монета қабылдайтын құрылғыларды ескере отырып, кассаны қайтарым беруге арналған банкноттармен және айналымдағы немесе ұсақ ақша монеталарымен қамтамасыз етуі керек. № 148 ережесінің 22-тармағында УҰБ соғуды және шығаруды немесе қосымша шығаруды тоқтатқан номиналдарға қатысты ерекшелік бар. УҰБ белгілі бір монеталардың шығарылуы тоқтауына байланысты дөңгелектеу тәртібін белгілесе, дүкен сатып алудың жалпы сомасын сол тәртіп бойынша дөңгелектейді.

Банкноттарды қайда өткізуге болады және айырбастау қашан тегін

№ 134 қағиданың 8-тармағы 1–10-тармақшаларындағы әдеттегі бүлінулер болса, түпнұсқалығы мен төлемге жарамдылығына күмән болмаған жағдайда банк банкноттарды төлем, шотқа есептеу және айырбастау үшін қабылдауға міндетті. № 103 нұсқаулық айналымға жарамсыз төлемге жарамды гривняларды жеке және заңды тұлғаларға сомасына шектеусіз тегін айырбастауды көздейді. Банк мұндай айырбастауды қолма-қол ақшаны тікелей қабылдау кезінде операциялық уақытта немесе операциялық уақыт аяқталғаннан кейін жүргізеді.

УҰБ № 134 қағиданың тиісті тармақтары бойынша жеке және заңды тұлғалардан айырбастауға немесе зерттеуге арналған банкноттарды 400 000 грн-нан кем сомаға тікелей қабылдайды. Украина Ұлттық банкіне тікелей жүгінуге қатысты бұл шектеу банктегі айырбастау лимиті емес.

Ұсынылған банкноттар сомасы 400 000 грн немесе одан көп болса, банк қаржылық мониторинг туралы заңнамаға сай клиентті тиісінше тексереді, оның ішінде жеке басын анықтап, тексереді; өкіл әрекет етсе, өкілдің жеке басын да анықтап, тексереді. Аз сома кезінде де, мысалы, іскерлік қатынас орнату, күдік туу немесе бұрын алынған деректерге күмәндану салдарынан тексеру қажет болуы мүмкін. Өзара байланысты операциялар да бірге есептелуі ықтимал. Соманың 400 000 грн немесе одан көп болуы № 361-IX заңның 20-бабындағы басқа шарттар орындалмайынша кез келген операцияның шекті операция екенін білдірмейді.

Банкке барар алдында кассаның мекенжайын, жұмыс уақытын, нақты бүліну санатын қабылдайтынын және жеке басы мен өкіл өкілеттігін растауға қандай құжаттар керегін анықтаңыз. Күйіп бір-біріне жабысып қалған немесе қауіпті заттармен ластанған банкноттар үшін бұл әсіресе маңызды.

Украина Ұлттық банкінің «Банкноттар туралы» бетінде көрсетілген уәкілетті банктер — Ощадбанк, ПриватБанк, Райффайзен Банк және ПУМБ (Бірінші украиналық халықаралық банк). Олар № 134 қағиданың 8-тармағы 15–16-тармақшаларындағы бүлінулері бар банкноттарды зерттеуге қабылдауға міндетті. Басқа банктер де оларды қабылдауға құқылы. Жолға шықпас бұрын нақты касса мен қабылдау шарттарын анықтаңыз.

УҰБ зерттеуі де тегін. Бұл дезинфекция, дезактивация, тасымалдау немесе басқа ілеспе қызметтердің тегін екенін білдірмейді. УҰБ мен банктердің клиенттерге айналымға жарамсыз банкноттарды беруге құқығы жоқ.

Банк гривняларды зерттеуге жіберсе, қандай құжат алу керек

Банк күмән тудырған банкноттарды алып, Украина Ұлттық банкіне жіберуге міндетті. Сонымен бірге банк УҰБ қорытындысын алғысы келетін жеке немесе заңды тұлғаның өтініші бойынша банкноттарды қабылдайды, тіпті бұл тұлға басқа кассалық операция жасамаса да.

Тек қорытынды алу үшін жүгінгенде, ұсынушы № 103 нұсқаулықтың 25-қосымшасына сәйкес өтініш толтырады. Онда өтініш берушінің деректерін, мекенжайы мен телефонын, соманы цифрмен және сөзбен, әр банкноттың номиналын, жылын және сериялық нөмірін көрсетеді. Өрт немесе өзге оқиға туралы анықтаманы бар болса қосады. № 134 қағиданың 8-тармағы 15–16-тармақшаларында сипатталған бүлінулері бар банкноттар үшін өтініш осы қағиданың 2-қосымшасына сәйкес толтырылады.

Банк № 103 нұсқаулықтың 23-қосымшасына сәйкес банкноттарды зерттеуге алып қою немесе қабылдау туралы анықтаманы үш данада рәсімдейді. Онда банк пен ұсынушының деректемелері, сома, жыл, номинал, банкноттардың сериялық нөмірлері, күні және қолтаңбалар болуы керек.

Банк клиентке анықтаманың бір данасын және банк мөрімен немесе мөртабанымен расталған баланстан тыс кіріс ордерінің бір данасын береді. Ордер банк құндылықтарды зерттеуге қабылдағанын растайды; ол банк олардың сомасын шотыңызға есептеп қойғанын білдірмейді. Ұсынушы ордер данасынан бас тарта алады.

Қол қоймас бұрын санын, номиналдарын, оқуға болатын сериялық нөмірлерді және байланыс деректеріңізді тексеріңіз. Рәсім аяқталғанша анықтама мен ордерді сақтаңыз. Банк анықталған күмәнді банкноттардың мәртебесі белгіленбей тұрып, оларды клиентке қайтаруға немесе уақытша беруге құқылы емес.

Банк құжаттарды дайындап, банкноттарды Украина Ұлттық банкіне жөнелту үшін қаптайды. Ол № 103 нұсқаулықтың 26-қосымшасына сай тізімдеме жасайды, ал төтенше режим кезінде бүлінген банкноттар үшін бөлек тізімдеме жасайды.

Украина Ұлттық банкіне жеткізуді банк нұсқаулықта көзделген тасымалдаушылар немесе уәкілетті тұлғалар арқылы ұйымдастырады. УҰБ қаптамасы мен құжаттарын тексереді. Олар талапқа сай ресімделмесе, УҰБ қайта ресімдеу үшін жөнелтімді банкке қайтарады. Дүкен иесі банк тізімдемесін жасамайды және оның орнына жөнелтімді ұйымдастырмайды.

Жарамсыз банкноттар зерттеуге жіберілмейді. Дизайны жағынан ақшаға ұқсас жарнамалық немесе кәдесый бұйымдар да, егер оларда түпнұсқа банкноттардың қорғаныш элементтеріне еліктейтін белгілер болмаса, зерттеуге жіберілмейді.

Зерттеу мерзімі және нәтижені алу

Мерзімдер жұмыс күндерімен және әртүрлі оқиғадан бастап есептеледі. Бөлімшеде банкнот қабылданған күн мен оның Украина Ұлттық банкіне түскен күні бірдей болмауы мүмкін.

Нәтижеге сүйене отырып, банк УҰБ төлемге жарамды деп таныған гривня банкноттарының сомасын ұсынушыға толық өтейді. Клиент қаласа, банк оған зерттеу актісімен танысуға мүмкіндік береді және ол танысқанын қолымен растайды. Банк нәтиже алғаннан кейін бес жұмыс күні ішінде сізге хабарлауы керек. Нұсқаулықта төлемнің жеке мерзімі белгіленбеген, бірақ төлемге жарамды деп танылған банкноттар сомасын толық өтеу міндеті бар.

УҰБ жалған және төлемге жарамсыз банкноттардың құнын өтемейді. УҰБ төлемге жарамсыз деп таныған гривня банкноттарын кері алу үшін оларды зерттеуге қабылдаған банкке талап беріңіз. Банк оларды зерттеуге қабылдаған күннен бастап алты ай ішінде талабыңыз бойынша қайтарады. Мерзім аяқталғанша сұрау түспесе, УҰБ оларды жояды.

Арнайы құрылғыдан қалған қорғаныш бояуы бар, қылмыстық құқық бұзушылық жасау мақсатында әдейі бүлінген және төтенше режим кезінде бүлінген банкноттарға қайтару құқығы қолданылмайды. Оларға арнайы рәсімдер қолданылады.

Күйген, күйіп бір-біріне жабысып қалған және қауіпті заттармен ластанған банкноттармен не істеу керек

Банкноттар көмірленсе, үгітілсе немесе күйіп бір-біріне жабысып қалса, оларды өз бетіңізше ажыратпаңыз. Қалдықтарды сақтау зерттеу үшін маңызды. Сол сияқты бүлінген ақшаны өзіңіз тазалауға, тегістеуге, жапсыруға немесе бөліктерге ажыратуға тырыспаңыз.

№ 134 қағиданың 14–15-тармақтары бойынша қабылдату үшін ұсынушы 2-қосымшадағы өтінішті береді. Онда өзінің деректері мен байланысын, бүліну жағдайын, банкноттардың санын және сомасын, номиналдарын, жылдары мен сериялық нөмірлерін — анықтауға болса — көрсетеді. Желімделу немесе күйіп бір-біріне жабысып қалу салдарынан санын және сомасын анықтау мүмкін болмаса, себебін көрсету керек. Нысан клиентпен келісу арқылы шартты бағалауға мүмкіндік береді.

Төлемге жарамды банкноттардың сомасын аударуға арналған деректемелерді клиентпен келісіп толтырады. Өрт, апат немесе басқа оқиға туралы анықтама болса, қосады: мұндай анықтама әрбір бүліну үшін міндетті жалпы шарт емес.

Банк немесе уәкілетті банк мұндай банкноттарды тексеріп қарамай, тұтастығын барынша сақтап қаптайды да, Украина Ұлттық банкіне жібереді. Өтініште саны мен сомасының шартты бағасын бір гривня деп көрсетіп, қабылдау анықтамасы мен банк тізімдемесін қосады. 1 грн-дық шартты бағалау өтемақы сомасы емес.

Украина Ұлттық банкіне тікелей жүгінгенде УҰБ ұсынушының көзінше сақталған бүтін бөлігінің ауданы бастапқы ауданның кемінде 55%-ын құрайтын түпнұсқа банкноттарды айырбастайды. Сондай-ақ бір-бірінен ажыратуға болатын түпнұсқа банкноттарды, егер ажыратқанға дейін олардың ауданы бастапқы ауданның кемінде 55%-ын құраса, айырбастайды.

Топты бүлдірмей ажырату мүмкін болмаса, УҰБ үстінен және жанынан түсірілген топ фотосуреттері бар екі дана тексеру актісін жасайды. Актіні кемінде екі адамнан тұратын комиссия рәсімдейді. Онда банкноттардың жай-күйін, сақталған қалдықтарын, анықталған санын және сомасын, төлемге жарамды банкноттар мен ауданы 55%-дан аз банкноттарды тіркейді.

Бөлінбейтін топты зерттеу үшін УҰБ өтінішті, қабылдау анықтамасын және тексеру актісін пайдаланады. Актіге нысанда көзделген материалдар қоса беріледі: топ бейнесінің фотосы немесе көшірмесі, қалдықтар салынған пакет, тізімдеме, зерттеу актісі мен айырбастау ордерінің көшірмелері — бар болса. Иесі бұл актіні өз бетінше жасамауы және банкнот қалдықтарын жапсырмауы керек.

Денсаулыққа зиян келтіруі мүмкін заттармен ластанған банкноттар тек дезинфекция және/немесе дезактивация туралы құжат болғанда қабылданады. Құжатты заңмен тиісті функциялар жүктелген мекеме немесе тұлға беруі керек. Таңдаған кассаңызбен жүгіну тәртібін келісіңіз; айырбастау ережелерінде мұндай тазалауды кім жүргізетіні, бағасы немесе мерзімі ортақ түрде белгіленбеген.

УҰБ № 134 қағиданың 14–15-тармақтары бойынша қабылданған, жалғандық белгілері жоқ, бірақ өрт, апат, жазатайым оқиға, табиғи апат немесе тұрмыстық бүліну салдарынан төлем белгілерін жоғалтқан банкноттарды ерекше жағдай ретінде айырбастауға құқылы. Бұл — УҰБ құқығы, сондықтан қалдықтарды зерттеуге қабылдауы төлем жасалуына кепілдік бермейді.

Банкноттар құқық қорғау органдарына қашан беріледі

Арнайы құрылғыдан қалған қорғаныш бояуы

Құндылықтарды сақтауға арналған құрылғыдағы арнайы ерітінді рұқсатсыз араласу әрекеті кезінде банкноттарды бояйды. Осындай бояуы немесе құрылғы іске қосылғанын білдіруі мүмкін ерекше контурлы бояуы бар банкноттарды УҰБ, банктер мен инкассация компаниялары алып, тергеу және зерттеу үшін құқық қорғау органдарына береді. Бұл инкассацияланған түсімді санау кезінде табылған банкноттарға да қатысты.

Банк № 103 нұсқаулықтың 24-қосымшасына сәйкес арнайы анықтама рәсімдейді. УҰБ қорғаныш бояуы бар түпнұсқа банкноттарды тек тиісті арнайы құрылғыларды пайдаланатын банктер мен заңды тұлғаларға айырбастайды. Олар құрылғыны пайдалану туралы құжаттарды және бар болса, осы банкноттарға қатысты құқық қорғау органдарының немесе соттың құжаттарын ұсынуы керек.

Төтенше режим кезінде бүліну

Бұл ережелердегі төтенше режим банкноттармен жұмыс істеудің арнайы режимін білдіреді. Соғыс кезінде ақшаның кез келген тұрмыстық бүлінуі осы себептен төтенше режим кезінде бүлінген болып саналмайды.

Банктер мен инкассация компаниялары мұндай банкноттарды алып, күмәнді ретінде Украина Ұлттық банкіне жібереді. Зерттеу осы санатты растаған жағдайда, УҰБ құқық қорғау органдарына хабарлап, тергеу үшін бергенге дейін банкноттарды сақтайды.

Айырбастау үшін № 134 қағидада жеке негіздер көзделген. УҰБ банкноттарды бүлдіру туралы УҰБ өкімі мен тиісті актісі бар банктерге мұндай түпнұсқа банкноттарды банк бүлдірген қалпында, бөліктерін жапсырмай айырбастайды. Тағы бір көзделген негіз — зерттеу нәтижесінде төтенше режим кезінде бүлінген деп танылған банкноттарға қатысты сот шешімі немесе ұйғарымы.

Жалғандық немесе қылмыстық мақсатпен әдейі бүлдіру белгілері

Қағида қылмыстық құқық бұзушылық жасау мақсатында әдейі бүлінген банкноттарға, соның ішінде әртүрлі түпнұсқа банкноттардың төлемге жарамсыз бөліктерінен құрастырылған немесе желімделген банкноттарды жатқызады. Мұндай бөліктер қорғанышы ұқсатып жасалмаған, банкнотқа ұқсайтын бұйым бөлшектерімен немесе кәдімгі қағаз жолақтарымен біріктірілуі де мүмкін. Желімделген банкноттың бәрі осы санатқа жатпайды: банк нақты белгілерін тексереді.

Банк бір жеке тұлғадан жалғандық белгілері бірдей екі немесе одан көп банкнот, әдейі бүлінген банкноттар немесе төтенше режим кезінде бүлінген банкноттар тапса, құқық қорғау органының жергілікті бөлімшесіне дереу хабарлауға міндетті. Тапсыру банкноттардың номиналдары, деректемелері мен саны, құқық қорғау органының өкілі және банк қызметкерлері туралы деректер көрсетілген актімен рәсімделеді.

Клиенттің жеке деректері болса, банк банкноттарды беру туралы оған үш жұмыс күні ішінде хабарлайды және Украина Ұлттық банкіне жазбаша түрде хабарлайды. Құқық қорғау органының өкілі келмесе, банк хабарлағаннан кейін келесі жұмыс күнінен кешіктірмей банкноттарды зерттеу үшін күмәнді ретінде рәсімдейді. Бұл туралы құқық қорғау органына және жеке деректері бар клиентке жазбаша хабарлап, алып қою немесе қабылдау анықтамасының көшірмесін қоса береді.

УҰБ зерттеу нәтижесі бойынша жалған, әдейі бүлінген және төтенше режим кезінде бүлінген банкноттар туралы құқық қорғау органына да хабарлайды. Тиісті бөлімшенің талабы бойынша нұсқаулықта көзделген банкноттарды уәкілетті қызметкерге актімен береді.

Қолма-қол есеп айырысу ережелерін бұзғаны үшін дүкеннің жауапкершілігі

Қолданыстағы төлемге жарамды банкнотты негізсіз қабылдамау немесе тозған банкноттарды қайтарым ретінде беру № 148 ережесінің 21–22-тармақтарындағы міндеттерді бұзуы мүмкін. Банкноттың түпнұсқалығы немесе төлемге жарамдылығы күмән тудырса, дүкен сатып алушыға банкке жүгінуді ұсына алады — мұның өзі бұзушылық болып саналмайды.

Украинаның Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексінің (ӘҚБтК) 163-15-бабында қолма-қол есеп айырысу тәртібін бұзғаны үшін жеке кәсіпкерге немесе заңды тұлғаның лауазымды адамына азаматтар кірістерінің салық салынбайтын ең төменгі мөлшерінің 100-ден 200 есесіне дейін — 1 700-ден 3 400 грн-ға дейін айыппұл көзделген. Әкімшілік жаза қолданылғаннан кейін бір жыл ішінде сол адам дәл сондай құқық бұзушылықты қайталаса, айыппұл 500-ден 1 000 есеге дейін — 8 500-ден 17 000 грн-ға дейін болады. Бұл айыппұлдарды есептегенде бір ең төменгі мөлшер 17 грн-ға тең.

Сатып алушының шағымы немесе дауы өздігінен айыппұлға әкелмейді. Салық органы тұлғаның қай ережені бұзғанын және мұны қасақана немесе абайсызда жасағанын анықтауы керек. Әр кассир лауазымды адам бола бермейді: ӘҚБтК-нің 14-бабына сәйкес лауазымды адамның жауапкершілігі оның қызметтік міндетіне кіретін ережелермен байланысты.

163-15-бап бойынша істерді салық органдары уәкілетті тұлғалары арқылы қарайды. Жалпы ереже бойынша жаза құқық бұзушылық жасалған күннен бастап екі айдан кешіктірмей қолданылады. Созылып жатқан құқық бұзушылық үшін бұл екі айлық мерзім оның анықталған күнінен бастап есептеледі. Құқық бұзушылықтың созылып жатқан сипаты анықталуы керек. Қылмыстық іс тоқтатылып, бірақ әкімшілік құқық бұзушылық белгілері қалса, тоқтату туралы шешімнен бастап үш айдан кешіктірмей жаза қолданылуы мүмкін.

Ресми дереккөздер

• Украина Ұлттық банкінің 03.12.2018 жылғы № 134 қаулысы «Украинаның ұлттық валютасының банкноттары, ұсақ ақша монеталары мен айналымдағы монеталарының төлем белгілерін анықтау және оларды айырбастау қағидаларын бекіту туралы»: 2-тармақ; 5–8, 10, 12–22-тармақтар; 1–3-қосымшалар. Банкнот санаттарын, бүліну өлшемдерін, айырбастау тәртібін, арнайы жағдайлар мен төлемге жарамсыз банкноттарды қайтаруды айқындайды.
• Украина Ұлттық банкінің 29.12.2017 жылғы № 148 қаулысы «Украинадағы ұлттық валютадағы кассалық операцияларды жүргізу туралы ережені бекіту жөнінде»: II бөлім, 21–22-тармақтар. Дүкеннің ақшаны қабылдау, қайтарым беру және тозған банкноттарды банкке тапсыру міндеттерін белгілейді.
• Украина Ұлттық банкінің 25.09.2018 жылғы № 103 қаулысы «Банктердің кассалық жұмысын ұйымдастыру және Украинада төлем қызметтерін жеткізушілердің төлем операцияларын жүргізу тәртібі туралы нұсқаулықты бекіту жөнінде»: I бөлім, 2, 11-тармақтар; VII бөлім, 158–165, 167–169-тармақтар; 23–26-қосымшалар. Банктегі айырбастауды, зерттеуге қабылдауды, құжаттарды, мерзімдер мен өтемақыны реттейді.
• 2019 жылғы 06.12-дегі № 361-IX Украина заңы «Қылмыстық жолмен алынған кірістерді заңдастырудың (жылыстатудың), терроризмді қаржыландырудың және жаппай қырып-жою қаруын таратуды қаржыландырудың алдын алу және оларға қарсы іс-қимыл туралы»: 11-баптың төртінші бөлігі; 20-баптың бірінші бөлігі. Клиентті тиісінше тексеру негіздері мен № 134 қағида сілтеме жасайтын шекті соманы айқындайды.
• Украина Ұлттық банкінің 17.02.2026 жылғы № 14 қаулысы «2003–2007 жылдардағы үлгілердің номиналдары 1, 2, 5 және 10 гривня болатын банкноттарын қолма-қол ақша айналымынан алу және банкноттарды айналымнан алу мәселелері бойынша Украина Ұлттық банкінің кейбір нормативтік-құқықтық актілеріне өзгерістер енгізу туралы»: 1–6-тармақтар. Қабылдауды тоқтату, бизнестің қалдықтарды өткізуі және жеке тұлғалардың айырбастау мерзімдерін айқындайды.
• Украина Ұлттық банкінің 06.08.2020 жылғы № 116 қаулысы «Барлық шығарылым жылдарындағы 2003 жылға дейінгі үлгідегі барлық номинал банкноттарды айналымнан алу процесін аяқтау туралы»: 1–6-тармақтар. Бұл банкноттардың мәртебесі мен жеке тұлғалардың Украина Ұлттық банкінде және уәкілетті банктерде айырбастау мерзімін айқындайды.
• Украинаның № 8073-X Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексі: 9, 14, 38, 163-15, 234-2-баптар. Жауапкершілік шарттарын, айыппұлдарды, мерзімдер мен істі қарайтын органды айқындайды.
• Украинаның № 2755-VI Салық кодексі: XX бөлім, 1-бөлімше, 5-тармақ. Көрсетілген айыппұлдарды есептеуге арналған азаматтар кірістерінің салық салынбайтын ең төменгі мөлшерін белгілейді.
• УҰБ: «Банкноттар туралы». Ресми үлгілерді, айналымдағы банкноттар мен айналымнан алынған үлгілер туралы мәліметті және уәкілетті банктер тізімін қамтиды.
• УҰБ: «Сұрақтар мен жауаптар». Зерттеулердің тегін жүргізілетінін және төлемге жарамды түпнұсқа гривня банкноттарының құны өтелетінін түсіндіреді.