Төлем алдында гривна банкнотын тексеру және күмәнді банкнотты сараптамаға тапсыру тәртібі

Төлемді қабылдамас бұрын гривна банкнотының бірнеше қорғаныш элементін тексеріңіз. Оның түпнұсқалығы немесе төлемге жарамдылығы жөніндегі күмән сейілмесе, банкнотты тауар үшін төлем ретінде қабылдамаңыз. Сатып алушыдан басқа банкноттармен не монеталармен төлеуді және күмәнді банкнотты банкке апаруды сұраңыз. Кассирдің күмәні банкноттың жалған екені туралы түпкілікті қорытынды болып саналмайды.

Күмәнді банкноттың иесі оны өз еркімен банк арқылы Украина Ұлттық банкіне (УҰБ) тегін сараптамаға бере алады. Ол үшін өтініш қажет; банк қабылдау құжаттарын рәсімдейді. Сараптамадан кейін банк төлемге жарамды деп танылған банкноттардың сомасын толық өтейді. УҰБ жалған және төлемге жарамсыз банкноттарды өтемейді.

Төлемді қабылдамас бұрын банкнотты қалай тексеруге болады

Кассирлерге номиналдары мен үлгілері бойынша УҰБ сипаттамаларын дайындап қойыңыз. УҰБ қорғаныш элементтері көрсетілген электрондық плакаттар мен буклеттер жариялайды. Заңды тұлғалар бұл материалдарды өз плакаттары мен буклеттерін жасау үшін пайдалана алады.

Дүкенде мынадай тексеру ретін енгізіңіз:

1. Банкноттың номиналы мен дизайнын УҰБ-ның тиісті сипаттамасымен салыстырыңыз.
2. Бірнеше қорғаныш элементін тексеріңіз: сипап көріңіз, жарыққа тосыңыз және еңкейтіңіз. Қажет болса, микромәтіндерді қарау үшін үлкейткіш әйнек пайдаланыңыз.
3. Тозуы мен зақымдануын бөлек бағалаңыз. Қағазы ескіргеніне қарап қана оны жалған деп қорытынды жасамаңыз.
4. Күмән сейілмесе, банкнотты қабылдамаңыз. Қай белгі сипаттамамен сәйкес келмегенін сатып алушыға түсіндіріп, басқа қолма-қол ақшамен төлеуді ұсыныңыз.

Осы ретті дүкеннің жұмыс нұсқаулығы ретінде рәсімдеңіз. УҰБ бірнеше қорғаныш элементін тексеруді ұсынады. Нақты белгілерді тексеріліп жатқан дәл сол үлгінің сипаттамасымен салыстырыңыз.

2019 жылғы үлгідегі 1000 гривна банкнотының бедерлі элементтері тек алдыңғы бетінде орналасқан. Жоғарыдағы кестені аталған үлгілер үшін пайдаланыңыз. Басқа банкноттар бойынша УҰБ-ның тиісті сипаттамасын қараңыз.

Қандай банкноттарды қабылдау керек

Төлемге жарамдылық дегеніміз — түпнұсқа банкноттың төлемдерде пайдалануға арналған УҰБ критерийлеріне сәйкес болуы. Төлемге жарамды банкноттар айналымға жарамды және айналымға жарамсыз болып бөлінеді. Сондықтан тозу өздігінен банкноттың төлемге жарамдылығын жоғалтқанын білдірмейді.

Жеке және заңды тұлғалар айналымға жарамды банкноттарды шектеусіз қабылдауға міндетті. № 148 ереженің 21-тармағына сәйкес шаруашылық субъектілері, оның ішінде жеке кәсіпкерлер, тұтынушылармен қолма-қол есеп айырысқанда УҰБ айналымға шығарған барлық номиналдағы банкноттарды, соның ішінде тозған банкноттарды, егер олар төлем құралы болып саналса және түпнұсқалығы мен төлемге жарамдылығы күмән тудырмаса, шектеусіз қабылдауға міндетті. № 134 қағидалардың 10-тармағы заңды тұлғаларға 8-тармақтың 1–4-тармақшаларында көрсетілген белгілері бар тозған банкноттарды да қабылдау міндетін жүктейді:

• Үйкелу, бояуының ішінара кетуі, қағаздың түтілуі және қаттылығының жоғалуы.
• Әрқайсысының ауданы 400 мм²-ге дейін қоса алғанда болатын контрастылы ластану, дақ, жазу, мөртабандардың немесе мөрлердің іздері, оның ішінде ультракүлгін сәуледе көрінетіндері. Ерекшеліктер: «айырбастауға», «төлемге жарамсыз» деген өтеу белгілері; құндылықтарды сақтау құрылғысына рұқсатсыз араласу салдарынан арнайы ерітіндімен боялу; немесе құрылғының іске қосылғанын білдіруі мүмкін тән контурлы боялу.
• Әрқайсысының ұзындығы 5 мм-ден асатын жыртылулар немесе тілінулер. Көршілес банкноттар бір-біріне жабыспайтындай етіп оларды мөлдір полимер желім таспасымен немесе желім арқылы қағаз таспамен біріктіру керек.
• Әрқайсысының ауданы 10 мм²-ден асатын тесіктер, шаншылған жерлер, жыртылған жиектер немесе бұрыштар.

Заңды тұлғалардың бұл міндеті 8-тармақтағы барлық зақымға емес, нақты 1–4-тармақшаларға қатысты. Заңды тұлғалар төлемге жарамсыз, жарамсыз деп танылған және айналымнан алынған, заңды төлем құралы болудан қалған банкноттарды төлемге қабылдамауға тиіс.

Банкнот үлгісінің мәртебесін де тексеріңіз. 2003–2007 жылдардағы үлгідегі 20, 50, 100, 200 және 500 гривна банкноттары айналымнан біртіндеп алынып жатыр, бірақ төлем құралы болып қала береді. 2003–2007 жылдардағы үлгідегі 1, 2, 5 және 10 гривна банкноттары 2026 жылғы 2 наурыздан бастап төлем құралы болудан қалды. 2003 жылға дейінгі үлгідегі 1, 2, 5, 10, 20, 50, 100 және 200 гривна банкноттары 2020 жылғы 1 қазаннан бастап төлем құралы болудан қалды.

Күмән сейілмесе, сатып алушыға не айту керек

Банкноттың түпнұсқалығы немесе төлемге жарамдылығы күмән туғызса, соның ішінде жалған болуы мүмкін белгілерге байланысты болса, УҰБ сараптама жүргізіп, акт жасағанға дейін ол күмәнді банкнот болып саналады. Оны күмәнді деп атап, нақты сәйкессіздігін сипаттаңыз.

Мысалы: «Бұл банкноттың қорғаныш элементін сипаттамамен салыстыра алмадым. Басқа банкноттармен немесе монеталармен төлеуіңізді сұраймын. Бұл банкнотты сараптамаға банкке тапсыруға болады».

УҰБ түсіндірмесіне сәйкес, кассир күмәнді қолма-қол ақшаны қабылдамаған кезде тиісті кассалық операция жасалмайды. № 134 қағидалар күмәнді банкноттарды сараптамаға алу әрекетін банктік операция деп белгілейді. Төменде сипатталған алу және құжаттарды рәсімдеу тәртібін банк қолданады.

Сату алдындағы тексерудің шартты мысалы

Мысалдың шарттары: тауардың құны — 800 гривна. Сатып алушы 2019 жылғы үлгідегі 1000 гривна банкнотын береді. Кассир су белгісінің ашық түсті элементін жарыққа тосып, ал банкнотты еңкейткенде терезелі жіптегі фондық кескіннің қозғалысын тексереді. Сипаттамамен салыстырғаннан кейін күмән сейілмейді.

Кассир бұл банкнотты қабылдамайды. Сатып алушы оны күмән тудырмайтын, төлемге жарамды екі 500 гривна банкнотына ауыстырады. Қабылданған сома — 1000 гривна, қайтарым — 200 гривна: 1000 − 800 = 200. Бұл сомалар кассирдің әрекетін мысал ретінде көрсетеді; егер иесі алғашқы банкнотты банк арқылы УҰБ сараптамасына тапсырса, оның түпнұсқалығы сол сараптама кезінде анықталады.

Иесі күмәнді банкнотты банк арқылы қалай тапсыра алады

1. УҰБ қорытындысын алу үшін банкнотпен бірге банкке жүгініңіз. № 103 нұсқаулықтың 160-тармағына сәйкес банк жеке және заңды тұлғалардан күмәнді банкноттарды сараптамаға қабылдайды. № 134 қағидалардың 8-тармағының 15 және 16-тармақшаларында көрсетілген зақымдарға арнайы тәртіп қолданылады: әдеттегі банктер мұндай банкноттарды қабылдауға құқылы, ал УҰБ қолма-қол ақша қорларын сақтауға уәкілетті банктер оларды № 134 қағидалардың 2-қосымшасындағы өтініш бойынша қабылдауға міндетті. Бұларға ауданы 55%-дан аз немесе одан азаюы мүмкін қатты зақымданған банкноттар, бір-бірінен ажыратылмайтын зақымданған банкноттар тобы және қауіпті химиялық, радиоактивті не уытты заттармен ластанған банкноттар жатады. Ластанған банкноттар үшін заңнама бойынша уәкілетті мекеме немесе тұлға берген дезинфекция не дезактивация туралы құжат қажет. Бұл банкноттарды № 134 қағидалардың 2-қосымшасындағы өтініш бойынша тікелей УҰБ-ға да ұсынуға болады, егер олардың жалпы сомасы шекті қаржылық операция үшін заңда белгіленген сомадан аз болса және заңнаманың тиісті талаптары сақталса. 8-тармақтың 17-тармақшасында көрсетілген арнайы немесе тән контурлы боялуы бар банкноттарды банк алып, 17-тармақ бойынша тергеу және зерттеу үшін құқық қорғау органдарына береді.
2. 160-тармақтағы жалпы тәртіппен тапсырғанда № 103 нұсқаулықтың 25-қосымшасындағы өтінішті толтырыңыз. № 134 қағидалардың 8-тармағының 15 және 16-тармақшаларындағы зақымдар үшін осы қағидалардың 2-қосымшасындағы арнайы өтінішті пайдаланыңыз. 8-тармақтың 15 және 16-тармақшаларындағы зақымдары бар банкноттар үшін өтініште қабылданған банкноттардың сомасы мен саны бір гривна мөлшеріндегі шартты бағалау арқылы анықталғаны көрсетіледі. Банк мұндай банкноттарды тексермейді, олардың тұтастығын барынша сақтап қаптайды және өтінішпен, анықтамамен және тізімдемемен бірге УҰБ-ға жібереді. Сараптамаға алынған немесе қабылданған банкноттар туралы анықтама үш данада рәсімделеді.
3. Қабылданғанын растайтын құжаттарды алыңыз. Банк анықтаманың бір данасын және банктің мөрімен немесе мөртабанымен куәландырылған баланстан тыс кіріс ордерінің бір данасын береді. Сіздің қалауыңыз бойынша ордердің данасы берілмеуі мүмкін.
4. Құжаттарды сақтап, нәтиже қалай хабарланатынын нақтылаңыз. Банкке жүгінер алдында өзіңізге немесе өкіліңізге қандай құжаттар қажет екенін сұраңыз. Банк заңнамада белгіленген жағдайлар мен тәртіп бойынша сәйкестендіру және верификация жүргізеді.

Егер банк қолма-қол ақшаны қабылдау, өңдеу немесе беру кезінде күмәнді гривна банкнотын өзі анықтаса, 158-тармаққа сәйкес оны алып, үш данада анықтама рәсімдеуге міндетті. Банкке анықталған күмәнді валютаны клиентке қайтаруға немесе уақытша беруге тыйым салынады.

Сараптама мерзімдері және нәтижені алу

Бұл — басталу оқиғалары әртүрлі бөлек мерзімдер. Өтініштің барысын бақылау үшін банкте қабылданған күнді негізге алып, банкноттың қай кезеңде екенін сұраңыз. Қалауыңыз бойынша банк сараптама актісімен таныстырып, оған қол қойғызуға міндетті.

Банкнот төлемге жарамды деп танылса, банк оның сомасын толық өтеуге міндетті. Түпнұсқа деген қорытындының өзі оның төлемге жарамды екенін білдірмейді. УҰБ жалған және төлемге жарамсыз банкноттарды өтемейді. Алайда № 134 қағидалардың 16-тармағына сәйкес УҰБ жалғандық белгілері жоқ, өрт, апат, өзге жазатайым оқиға, табиғи апат немесе тұрмыстық зақым салдарынан төлемге жарамдылығын жоғалтқан және осы қағидалардың 14 және 15-тармақтарына сәйкес қабылданған банкноттарды ерекше жағдай ретінде айырбастауға құқылы. Мұндай айырбастауға кепілдік берілмейді.

Түпнұсқа деп танылғанымен, төлемге жарамсыз банкнотты сараптамаға қабылданған күннен бастап алты ай ішінде қайтаруды талап етуге болады. Ерекшеліктер рұқсатсыз араласу салдарынан арнайы ерітіндімен боялған, қылмыстық құқық бұзушылық жасау үшін әдейі бүлінген және төтенше режим кезінде зақымданған банкноттарға қатысты. Мерзім аяқталып, қайтару туралы өтініш болмаса, УҰБ төлемге жарамсыз банкноттарды кәдеге жаратады.

Банк құқық қорғау органдарын қай кезде тартады

Егер банк бір жеке тұлғадан жалғандықтың белгілері бірдей екі немесе одан көп банкнот анықтаса, жергілікті құқық қорғау органының бөлімшесіне дереу хабарлайды. Банкноттарды уәкілетті өкілге акт бойынша береді. Клиент туралы дербес ақпарат болса, банк беру туралы оған үш жұмыс күні ішінде хабарлайды.

Өкіл келмесе, банк хабарлағаннан кейінгі келесі жұмыс күнінен кешіктірмей банкноттарды сараптамаға арналған күмәнді банкноттар ретінде рәсімдейді. Бұл туралы құқық қорғау органының бөлімшесіне жазбаша хабарлап, дербес ақпарат болған жағдайда анықтаманың көшірмесін қоса отырып клиентке де хабарлайды.

Сараптама нәтижесінде банкноттың жалған екені анықталса, УҰБ банкнот алынған немесе қабылданған жердегі құқық қорғау органының бөлімшесіне хабарлайды. Тиісті бөлімше талап еткен жағдайда, УҰБ жалған банкнотты уәкілетті қызметкерге акт бойынша береді. Төлемге жарамсыз банкноттарды алты ай ішінде қайтару ережесі жалған деп танылған банкнотты қайтарып алуға құқық бермейді.

Банк жарамсыз банкноттарды және қорғаныш элементтері қолдан жасалмаған болса, дизайны ұқсас, жарнамалық немесе кәдесый жазулары бар бұйымдарды сараптамаға жібермейді.

Ресми дереккөздер

• Украинада ұлттық валютадағы кассалық операцияларды жүргізу туралы ереже, УҰБ-ның 29.12.2017 күнгі № 148 қаулысы — 21-тармақ.
• Украина ұлттық валютасының банкноттары мен ұсақ және айналым монеталарының төлем белгілерін анықтау және айырбастау қағидалары, УҰБ-ның 03.12.2018 күнгі № 134 қаулысы — 2, 3, 5, 6, 8, 10, 12, 14, 15, 16, 17, 20, 22-тармақтар және 2-қосымша.
• Банктердің касса жұмысын ұйымдастыру және Украинада төлем қызметін жеткізушілердің төлем операцияларын жүргізу тәртібі туралы нұсқаулық, УҰБ-ның 25.09.2018 күнгі № 103 қаулысы — 158–161, 163, 167–169-тармақтар, 23 және 25-қосымшалар.
• УҰБ: сұрақтар мен жауаптар, «Банкноттар мен монеталар» бөлімі — кассирдің күмәнді қолма-қол ақшаны қабылдамауы және басқа банкноттар не монеталар ұсынуы.
• УҰБ: айналымдағы және айналымнан алынған банкноттар.
• УҰБ: 2015 жылғы үлгідегі 500 гривна банкнотының қорғаныш элементтері.
• УҰБ: 2019 жылғы үлгідегі 1000 гривна банкнотының қорғаныш элементтері.
• УҰБ: «Қаржылық даналық», 4-шығарылым, 5-бет — бірнеше қорғаныш элементін тексеру және күмәнді банкнотты тегін сараптау.